Szkodliwe czynniki zagrożeń biologicznych w środowisku pracy, określane także jako „biologiczne czynniki zagrożenia zawodowego”, „zagrożenia biologiczne w środowisku pracy”, „biologiczne szkodliwości zawodowe” są to takie mikro- i makroorganizmy oraz takie struktury i substancje wytwarzane przez te organizmy, które występując w środowisku pracy wywierają szkodliwy wpływ na organizm ludzki i mogą być przyczyną chorób pochodzenia zawodowego.

Dowodem na dostrzeżenie ogromnego wpływu, jaki wywierają biologiczne szkodliwości zawodowe na kształtowanie warunków zdrowotnych na stanowiskach pracy, było wydanie rozporządzenia Ministra Zdrowia  z dnia 22 kwietnia 2005 w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki, które wdraża dyrektywę 2000/54/WE. Obejmuje ono 17 paragrafów oraz pięć załączników: 1) "Klasyfikację i wykaz szkodliwych czynników biologicznych w środowisku pracy"; 2) "Wykaz prac narażających pracowników na działanie czynników biologicznych" 3) „Wzór znaku ostrzegawczego symbolizującego biologiczne czynniki szkodliwe" 4) "Środki hermetyczności i stopnie hermetyczności dla laboratoriów, zwierzętarni, pomieszczeń izolacyjnych dla ludzi i zwierząt"; 5)” Środki hermetyczności i stopnie hermetyczności w procesach przemysłowych”.

W załączniku nr 2 ww. rozporządzenia znajduje się wykaz prac narażających pracowników na działanie czynników biologicznych który obejmuje: pracę w zakładach produkujących żywność, pracę w rolnictwie, pracę podczas której dochodzi do kontaktu ze zwierzętami lub produktami pochodzenia zwierzęcego, pracę w jednostkach ochrony zdrowia, pracę w laboratoriach klinicznych, weterynaryjnych lub diagnostycznych, pracę w zakładach gospodarki odpadami, pracęprzy oczyszczaniu ścieków, pracę w innych okolicznościach niż ww. wymienione gdzie jest potwierdzone narażenie na działanie czynników biologicznych tj.: prace wykonywane przez pracowników bibliotek, archiwistów, nauczycieli, konserwatorów zabytków, pracowników niektórych działów przemysłu włókienniczego, metalurgicznego, pracowników przy wytwarzaniu i spalaniu biomasy.

Załącznik nr 1 ww. rozporządzenia zawiera klasyfikację oraz wykaz  szkodliwych czynników biologicznych. W klasyfikacji uwzględniono działanie alergizujące oraz toksyczne. Podstawowymi kryteriami, jakimi kierowano się przypisując czynnik biologiczny do danej grupy to: zdolność do wywołania choroby u człowieka oraz ciężkość jej przebiegu, możliwość rozprzestrzeniania się choroby w populacji, możliwość stosowania skutecznej profilaktyki i leczenia.

W pierwszej grupie znalazły się czynniki biologiczne, które zazwyczaj nie wywołują chorób u ludzi, np. osłabione szczepy bakterii do produkcji szczepionek, szczepy bakterii przeznaczone do celów laboratoryjnych, np. Escherichia coli K12 oraz szczepy wykorzystywane w celach produkcyjnych do produkcji enzymów stosowanych w środkach piorących, drożdże stosowane w celach produkcyjnych.  Do tej grupy włączono  również mikroorganizmy o działaniu uczulającym np. grzyby pleśniowe (Aspergillus, Penicillium).

Druga grupa zagrożenia obejmuje czynniki, które mogą wywoływać choroby u ludzi, mogą być niebezpieczne dla pracowników, ale ich rozprzestrzenianie w populacji ludzkiej jest mało prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia. Do tej grupy należą bakterie z gatunku: Staphylococcusaureus (gronkowiec złocisty) przenoszony  powietrznie, bezpośrednio, pokarmowo, wywołuje zakażenia ropne, stany zapalne dróg oddechowych i innych narządów, alergie; - Streptococcuspyogenes (paciorkowiec ropny) przenoszony drogą powietrzną i bezpośrednią, wywołuje różne zakażenia. W tej grupie znalazły się również grzyby np. Aspergillus fumigatus (kropidlak popielaty), Candidiaalbicans (bielnik biały) wywołujące grzybice narządowe, błon śluzowych i skóry oraz wirusy, np. Polio (choroba Heinego-Medina) czy HAV wirus wywołujący tzw. żółtaczkę pokarmową.

Trzecia grupa zagrożenia to czynniki, które mogą wywoływać u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenianie ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia. :

- bakterie, np. Mycobacteriumtuberculosis (prątek gruźlicy ludzkiej) wywołujący gruźlicę, chlamydia psittaci wywołująca chorobę ptasią, Borrelia wywołująca borreliozę,
- grzyby, np. Coccidioidesimmitis  wywołujący chorobę górnych dróg oddechowych poprzez wdychanie pyłu z zarodnikami, Blastomycesdermatitidis  wywołujący grzybice skóry,
- wirusy, np. wirus kleszczowego zapalenia mózgu. 

Czwarta grupa zagrożenia obejmuje czynniki, które wywołują u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenianie czynników w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj nie istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki i leczenia. Do tej grupy zagrożenia należą wyłącznie wirusy: np. wirus Ebola wywołujący gorączkę Ebola, wirus Lassa wywołujący gorączkę krwotoczną.

Występowanie szkodliwych czynników biologicznych w środowisku pracy nakłada na pracodawcę szereg obowiązków. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki pracodawca dokonuje oceny ryzyka zawodowego na jakie jest lub może być narażony pracownik, która powinna być przeprowadzona na podstawie wszelkich dostępnych aktualnych  informacji o czynnikach biologicznych z uwzględnieniem grupy zagrożenia, rodzaju wykonywanych prac, czasu i stopnia narażenia. W ocenie należy uwzględnić także możliwe działanie alergizujące i toksyczne. 

Najbardziej narażeni na działanie czynników biologicznych są: pracownicy ochrony zdrowia i laboratoriów, rolnictwa, leśnictwa, przemysłu rolno-spożywczego, drzewnego                 i górniczego.

Pracownicy ochrony zdrowia i laboratoriów narażeni są głównie na czynniki zakaźne, a zwłaszcza na przenoszone przez krew wirusy pochodzenia ludzkiego, takie jak wirusy zapalenia wątroby typu B, C i G (HBV, HCV, HGV) oraz wirus wywołujący AIDS (HIV). Pracownicy z tych grup mogą być narażeni również na niektóre alergeny, np. alergeny zwierząt laboratoryjnych (zwłaszcza szczurów), które są częstą przyczyną astmy, nieżytu nosa i zapalenia spojówek u pracowników zwierzętarni.

Pracownicy rolnictwa, leśnictwa, przemysłu rolno-spożywczego i drzewnegonarażeni są w czasie różnych prac (np. przy młóceniu zboża, karmieniu zwierząt, obróbce drewna) na kontakt z pyłami organicznymi pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, zawierającymi duże stężenia drobnoustrojów oraz wytwarzanych przez nie alergenów i toksyn. Może to powodować liczne choroby pochodzenia zawodowego o charakterze alergicznym i immunotoksycznym, takie jak: alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych (AZPP), astma oskrzelowa, syndrom toksyczny wywołany pyłem organicznym, alergiczny nieżyt nosa, podrażnienie błon śluzowych, alergiczne zapalenie spojówek i skóry oraz w niektórych, rzadkich przypadkach nowotwory górnych dróg oddechowych, np. gruczolakorak nosa wywołany pyłem drzewnym. Hodowcy zwierząt i weterynarze narażeni są ponadto na zakażenie wirusami, bakteriami, grzybami, pierwotniakami i robakami wywołującymi choroby odzwierzęce (takie jak ornitoza, gorączka Q, leptospirozy, bruceloza, różyca, trychofytoza, toksoplazmoza), a rolnicy i ogrodnicy - na kontakt z alergenami i toksynami roślinnymi wywołującymi zapalenie skóry (dermatitisphytogenes).

Pracownicy zbierający odpady komunalne oraz osoby zatrudnione przy przetwarzaniu tych odpadów w kompostowniach, wytwórniach biogazu i podobnych placówkachnarażeni są na wdychanie alergenów i toksyn wytwarzanych przez grzyby pleśniowe (zwłaszcza Aspergillus fumigatus), termofilne promieniowce i różne bakterie mezofilne. Pracownicy oczyszczalni ścieków narażeni są na wdychanie aerozolu kropelkowego, który może zawierać różne bakterie i wirusy o działaniu zakaźnym, alergizującym i toksycznym, głównie bakterie Gram ujemne i wytwarzane przez nie toksyny (endotoksyny, enterotoksyny białkowe).

Pracownicy zakładów przemysłu tekstylnego przerabiających surowce roślinne (bawełna, len, konopie)narażeni są na immunotoksyczne substancje pochodzenia drobnoustrojowego (endotoksyny, glukany) i roślinnego (taniny). Pracownicy tego przemysłu zatrudnieni w zakładach przerabiających wełnę i jedwab narażeni są na wdychanie alergenów pochodzenia zwierzęcego. Ostatnio zwrócono uwagę na zaskakujące, ale realne zagrożenie, jakie przedstawia dla pracowników szwalni wielokrotne używanie wydrążonych igieł, co może być przyczyną szerzenia się niebezpiecznych wirusów przenoszonych przez krew (HBV, HCV, HIV).

Pracownicy zakładów przemysłu maszynowegonarażeni są na endotoksyny i alergeny bakterii Gramujemnych, które rozwijają się obficie w zużytych olejach i emulsjach olejowo-wodnych, używanych do chłodzenia i smarowania maszyn. Bakterie te stanowią składnik tak zwanej "mgły olejowej" i występują w sąsiedztwie maszyn w wysokich stężeniach. Skutecznym środkiem profilaktycznym jest dodawanie do olejów lub emulsji efektywnych i zarazem bezpiecznych dla ludzi biocydów.

Górnicynarażeni są na wdychanie toksynotwórczych grzybów rozwijających się na drewnianych stemplach, a także na zakażenia normalnie nieszkodliwymi grzybami, które w gorącym i wilgotnym mikroklimacie kopalń uzjadliwiają się i powodują grzybice skóry, zwłaszcza stóp. Wdychany pył mineralny upośledza czynność płucnego układu odpornościowego, zwłaszcza makrofagów, co ułatwia rozwój prątków (Mycobacteriumtuberculosis, M. bovis, M. africanum, M. kansasii) oraz zwiększa zachorowalność na gruźlicę i mikobakteriozy płuc wśród górników .

Pracownicy sfery kultury: konserwatorzy zabytków, bibliotekarze i archiwiści narażeni są na kontakt z alergizującymi i toksynotwórczymi bakteriami oraz pleśniami, które mogą się obficie rozwijać na zawilgoconych, starych książkach, rzeźbach, obrazach i murach. W wyniku narażenia, u pracowników tych mogą rozwinąć się choroby alergiczne i immunotoksyczne układu oddechowego (astma oskrzelowa, alergiczny nieżyt nosa, syndrom toksyczny wywołany pyłem organicznym), spojówek i skóry.

W celu zmniejszenia skutków narażenia na biologiczne czynniki szkodliwe środowiska pracy, stosowane są następujące działania medyczne, technologiczne i organizacyjne: szczepienia ochronne wysoce narażonych grup pracowników, stała opieka lekarska i badania profilaktyczne, szczególne zabezpieczenie przy pracy z czynnikami wysoce zakaźnymi, indywidualne środki ochronne (ochrony osobiste), natychmiastowa dezynfekcja, automatyzacja prac, oznakowanie pomieszczeń zakaźnych stosowanie kabin z wentylacją.

 

 

Wyk. M. Zięba

Kontakt

Dziennik Podawczy
centrala telefoniczna:
(12) 644-93-72;
(12) 644-99-64;
(12) 684 41 83

e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

2021  Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Krakowie